Tek Sağlık, insanların, hayvanların, bitkilerin ve ekosistemlerin sağlığını sürdürülebilir bir şekilde dengelemeyi ve iyileştirmeyi amaçlayan bütünleşik, birleştirici bir yaklaşımdır. İnsanların, evcil ve vahşi hayvanların, bitkilerin ve ekosistemler dahil daha geniş çevrenin sağlığının yakından bağlantılı ve birbirine bağımlı olduğunu kabul eder. Yaklaşım; refahı özendirmek, sağlığa ve ekosistemlere karşı tehditlerin üstesinden gelmek için toplumun çeşitli kesimlerinden birden fazla sektörü, disiplini ve topluluğu harekete geçirirken; temiz su, enerji, hava, güvenli ve besleyici gıdaya, iklim değişikliği ile ilgili harekete geçmeye ve sürdürülebilir gelişime katkı sağlamaya dikkat çekmektedir. (1) Tek Sağlık; halk sağlığı, hayvan sağlığı ve çevre sağlığı alanlarında çalışan profesyoneller arasında daha fazla işbirliği yoluyla; insanların, hayvanların ve bitkilerin sağlığını savunmayı ve iyileştirmeyi amaçlar.
Tek Sağlıkta Veteriner Hekimler; insan ve hayvan hekimliği, halk sağlığı ve gıda güvenliğinin kesiştiği noktadadır. (2)
Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH); “Dünya değiştikçe, Tek Sağlık yaklaşımı, antimikrobiyal direnç (AMR), su hayvanlarının sağlığı, yaban hayatı sağlığı ve biyolojik tehdit azaltma gibi yeni zorlukların üstesinden gelmek için gerekli olan Veteriner Hekimlik hizmetlerinin sorumlulukları da değişiyor. Bu nedenle WOAH’ın kapasite geliştirme faaliyetleri, Veteriner Hekimlik hizmetlerine yeni sorumluluklarında eşlik edecek şekilde değişir ve gelişir.” Şeklinde görüş bildirmektedir. (3) Bu değişiklik için, Veteriner Hekimlik lisans ve lisans sonrası eğitim programlarının da yenilenip, geliştirilmesine gereksinim vardır.
Mevcut akademik uzmanlaşma modeli, üniversite ortamında izole edilmiş disiplinlerin gelişimini teşvik etmekte, böylece kaynak paylaşımı ve akademik işbirliği önünde engeller yaratmaktadır. (4) Çevresel değişiklikler, yaşlanan insan popülasyonları ve artan hayvan, bitki ve insan hastalıkları; hastalık dinamiklerini incelemek insan, hayvan, bitki ve çevre sağlığının kesiştiği noktada disiplinler arası bir “Tek Sağlık” yaklaşımında uzmanlara olan ihtiyaç vurgulanmaktadır. (5) Covid 19, kuş gribi ve hatta dioksinler gibi son sağlık krizlerinin, karmaşık sağlık durumlarını analiz edebilen ve bu krizleri insan ve hayvan sağlığı ile çevre arasındaki karşılıklı ilişkileri dikkate alarak, “Tek Sağlık” içinde öngörerek, önlemek ve yönetmek için uygun önlemler önerebilecek uzmanların yetiştirilmesine ihtiyaç olduğu bildirilmektedir. (6)
https://www.onehealthcommission.org/en/programs/one_health_education__us_initiative/ adresinden Türkçeleştirilmiştir.
Tek sağlık eğitimi veren üniversiteler ve kurumlar genellikle uluslararası düzeyde işbirliği yapmakta ve sağlık alanındaki farklı disiplinlerden eğitim üyelerini bir araya getirmektedirler. Günümüzde Tek Sağlık yaklaşımıyla ilgili Lisans, Sertifika, Yüksek Lisans, Doktora programları ile çeşitli Kurslar, Yaz Programları, Stajlar, Konferanslar gibi etkinlikler çeşitli üniversiteler, araştırma kurum ve kuruluşları tarafından düzenlenmektedir.
Doktora (Phd) programları; dünyada birçok üniversite, fakülte ve/veya enstitülerin işbirliği ile insan, hayvan ve çevre sağlığının kesiştiği noktada disiplinler arası araştırma ve eğitime odaklanan doktora programları yürütülmektedir.
Florida Üniversitesi (7), Melbourne Üniversitesi Veterinerlik ve Ziraat Bilimleri Fakültesi (8) Guelph Üniversitesi (9, 10 11) Hokkaido Üniversitesi (Veterinerlik ve Bulaşıcı Hastalıklar Enstitüsü tarafından desteklenen) (12) Western Üniversitesi Schulich Tıp ve Diş Hekimliği Okulu Patoloji ve Laboratuvar Tıbbı Anabilim Dalı, (13) Tek Sağlık Doktora programı yürütmektedirler.
Bonn Üniversitesi Kalkınma Araştırmaları Merkezi (ZEF), Tek Sağlık & Kentsel Dönüşüm Araştırma Grubu; Almanya, Gana, Brezilya, Hindistan’da Tek Sağlık’la ilgili değişik konularda doktora öğrencileri yetiştirmektedir. (14) Maine Üniversitesi, Tek Sağlık ve Çevre alanında disiplinler arası doktora programı. (5) Edinburg Üniversitesi Tek Sağlık Hastalık Modellerinde Doktora Programı: (15) Edinburgh ve Glasgow Üniversitelerinde Tek Sağlıkta Ortak Doktora Projeleri (16) yürütmektedirler.
Tek Sağlık doktora programlarının müfredatlarından; Florida Üniversitesi Tek Sağlık Doktora Müfredatı aşağıdaki şekildedir.
| Kurs | Başlık | Kredi |
| Halk Sağlığı Temel Dersleri | 15 Kredi | |
| PHC 6052PHC 6050 | Biyoistatistiksel Yöntemlere Giriş-SASVeyaSağlık Bilimleri için İstatistiksel Yöntemler I-SPSS | 3 |
| PHC 6001 | Halk Sağlığında Epidemiyoloji İlkeleri | 3 |
| HSA 6114 | ABD Sağlık Sistemine Giriş | 3 |
| PHC 6410 | Halk Sağlığında Psikolojik, Davranışsal ve Sosyal Sorunlar | 3 |
| PHC 6313 | Halk Sağlığında Çevre Sağlığı Kavramları | 3 |
| Halk Sağlığı Temel Kantitatif/Yöntem Kursları | 12 Kredi | |
| PHC 6053 | Sağlık ve Yaşam Bilimleri İçin Regresyon Yöntemleri | 3 |
| PHC 6700 | Halk Sağlığı Araştırma Yöntemleri | 3 |
| Altı ek gerekli kantitatif yöntem ve istatistik kredisi, konsantrasyona göre belirlenir. Bu gerekliliği yerine getirmek için kullanılan konsantrasyonun standart listesinde belirli ilgi alanları yoksa bu kursların denetim komitesi tarafından onaylanması gerekir. | 6 | |
| Profesyonel Sorunlar | 6 Kredi | |
| PHC 7427 | Nüfus Biliminde Etik | 2 |
| PHC 6937 | Halk Sağlığı için Hibe Yazımı | 2 |
| PHC 6707 | Sağlık Araştırma Bilgilerini Bulma ve İletişim Bilimi | 1 |
| Denetimli Öğretim | 3 Kredi | |
| RSD 6900 | Kolej Sınıf Öğretmenliği | 3 |
| Tek Sağlık Konsantrasyonu Temel Kursları | 25 Kredi | |
| PHC 6304 | Halk Sağlığında Çevresel Toksikoloji Uygulamaları | 3 | |
| PHC 6706 | Bilimsel İletişim | 3 | |
| PHC 6722 | Araştırma Yöntemleri Rotasyon | 3 | |
| PHC 6018 | İnsan Patojenlerinin Çevresel Ekolojisi | 3 | |
| PHC 6515 | Tek Sağlık: Halk Sağlığı Entomolojisinde Uygulamalı Teknikler | 3 | |
| PHC 6446 | Tek Sağlıkta Sistem Düşüncesi | 3 | |
| PHC 6764 | Küresel Sağlık ve Kalkınma 1 | 3 | |
| PHC 6445 OR PHC 6671 | Küresel Sağlık ve Kalkınma II VeyaOrtaya Çıkan Bulaşıcı Hastalıklar | 3 | |
| Konsantrasyon seçmeli dersleri, komite ve program direktörü tarafından onaylanmalıdır. | 12 | ||
| Araştırma Kredisi | 18 Kredi | ||
| PHC 7979 | İleri Araştırma (yeterlilik sınavı sırasında alınır) | 3 | |
| PHC 7980 | Doktora Tezi Araştırması | 15 | |
https://egh.phhp.ufl.edu/wordpress/files/2022/10/PhD-Curriculum-Fall-2022-One-Health.pdf
Yüksek lisans (Master/Msc) Programları; Dünyada çok sayıda üniversite, fakülte ve devlet kuruluşu benzeri kurum tarafından; Tek Sağlık, Halk Sağlığı, Veteriner Halk Sağlığı başlıkları altında kampüs içi, çevrimiçi ve yarı zamanlı seçenekleri ile yüksek lisans eğitim programı yürütülmektedir.
Alaska Fairbanks Üniversitesi Tek Sağlık Araştırma Merkezi; (17) Glasgow Üniversitesi Tıbbi Veterinerlik ve Yaşam Bilimleri Fakültesi Biyolojik Çeşitlilik, Tek Sağlık ve Veterinerlik Okulu; (18) Ross Üniversitesi Veteriner Fakültesi. (19) Edinburgh Üniversitesi Kraliyet Veterinerlik Çalışmaları Okulu (20); Western Üniversitesi Schulich Tıp ve Diş Hekimliği Okulu Patoloji ve Laboratuvar Tıbbı Anabilim Dalı; (13) Hindistan Kerala Veterinerlik ve Hayvan Bilimleri Üniversitesi Girişimcilik Müdürlüğü Tek Sağlık Eğitimi, Savunuculuk, Araştırma ve Eğitim Merkezi (COHEART). (21) çevrimiçi Tek Sağlık Yüksek Lisans programı yürütmektedirler.
Tek Sağlık Yüksek Lisans programlarının müfredatlarından; Ross Üniversitesi Veteriner Fakültesi Tek Sağlık Yüksek Lisans Programı Müfredatı aşağıdaki şekildedir.
| Ders Adı | Kredi |
| Tek Sağlık ve Sistem Yaklaşımı | 1 |
| Bilim İletişimi ve Sosyal Yardım | 2 |
| Epidemiyolojisi | 2 |
| Biyoistatistik | 3 |
| Araştırma Projesi Tasarımı | 2 |
| Halk Sağlığı Politikası ve Hukukunda Savunuculuk * | 3 |
| Kültürel Yeterlilik ve Küresel Halk Sağlığı * | 3 |
| Halk Sağlığında Çevre Sağlığı * | 3 |
| Gözetim ve Teşhis | 3 |
| Hayvansal Gıdaların Güvenliği | 2 |
| Afete Hazırlık | 2 |
| Hayvan Sağlığı Programı Yönetimi | 2 |
| Koruyucu Hekimlik | 3 |
| Zoonozlar | 3 |
| *Chamberlain Üniversitesi tarafından verilen dersler | |
| Ders Adı | Kredi |
| St. Kitts’te İsteğe Bağlı 1 Haftalık İkamet | 1 |
| Bitirme Projesi | 15 |
Utrecht Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yaşam Bilimleri Enstitüsü. (22) Londra Üniversitesi Kraliyet Veteriner Koleji ile Londra Hijyen ve Tropikal Tıp Okulu. (23), Saraybosna Üniversitesi Disiplinler arası Çalışmalar Merkezi (24) Washington Üniversitesi Halk Sağlığı Yüksekokulu Çevre ve İş Sağlığı Bilimleri Bölümü Tek Sağlık Araştırma Merkezi (25) yüz yüze Tek Sağlık Yüksek Lisans programı yürütmektedirler.
Hanoi Tıp Üniversitesi Geleneksel Tıp ve Halk Sağlığı Eğitim Enstitüsü. (26) Arizona Üniversitesi Zuckerman Halk Sağlığı Koleji; Halk Sağlığı Fakültesi, Tıp Fakültesi ve Veterinerlik Bilimleri Fakültesi de dahil olmak üzere Arizona Üniversitesi’ndeki on kolej ve iki düzine bölümü (27) Virginia-Maryland Veteriner Fakültesi Halk Sağlığı Programı; (28) Midwestern Üniversitesi, (29) Ohio Eyalet Üniversitesi Veteriner Fakültesi; (30) Tek Sağlıkta Uzmanlaşan, yüz yüze Halk Sağlığı Yüksek Lisansı eğitimi vermektedirler.
Tufts Üniversitesi Cummings Veterinerlik Okulu; Tek Sağlık yaklaşımını kullanarak kampüs içi Koruyucu Hekimlik Yüksek Lisans programı yürütmektedir. (31); Barselona Özerk Üniversitesi Veteriner Fakültesi; yüz yüze Zoonozlar ve Tek Sağlık Yüksek Lisans (32) Maine Üniversitesi, Doğa Bilimleri, Ormancılık ve Tarım Fakültesi; yüz yüze Tek Sağlık ve Çevre Lisansüstü (5) Guelph Üniversitesi; yüz yüze Tek Sağlıkta İşbirlikçi Uzmanlık Yüksek Lisans (10) Florida Üniversitesi; Çevrimiçi, Kampüste ve Yarı Zamanlı seçenekleri ile Tek Sağlık Yoğunluklu Çevresel ve Küresel Sağlıkta Sağlık Bilimleri Yüksek Lisans programı yürütmektedir. (33)
Tek Sağlık Yüksek Lisans programlarının müfredatlarından; Barselona Özerk Üniversitesi Veteriner Fakültesi Tek Sağlık Yüksek Lisans Programı Müfredatı aşağıdaki şekildedir
| Ders | Kredi |
| Zorunlu Dersler | 45 |
| Tek Sağlığın Multidisipliner Ortamına Uygulanan Metodolojiler | 9 |
| Gelişmekte Olan Zoonozlarda ve Özel Durumlarda Tek Sağlığın Multidisipliner Uygulaması | 9 |
| Gıda Kaynaklı Zoonozlarda Tek Sağlığın Multidisipliner Uygulaması, Gıda Güvencesi ve Güvenliği | 6 |
| Majör ve Endemik Zoonozlarda Tek Sağlığın Multidisipliner Uygulaması | 9 |
| Tek Sağlık: Giriş, Sağlık Politikası ve Epidemiyolojik ve İstatistiksel Yöntemler | 12 |
| Yüksek Lisans Tezi | 15 |
| TOPLAM | 60 |
Fransa Gıda ve Tarım Bakanlığı’na bağlı bir yükseköğretim ve araştırma kurumu olan Oniris, gıda maddelerinin üretimi ve işlenmesi ve ortaya çıkan bulaşıcı hastalıklar ile ilgili bu sorunların karmaşıklığı ile “Tek Sağlık” içinde başa çıkabilen yöneticileri yetiştirmek amacıyla. Tek Sağlık-Emerge Yüksek Lisans Kursu düzenlemektedir. (6)
Lisans eğitiminde Tek Sağlık programları, öğrencilere insan sağlığı, veteriner hekimlik ve çevre sağlığı konularında geniş bir bilgi ve anlayış kazandırmayı amaçlamaktadır. Tek Sağlık lisans eğitimi genellikle bir fakülte veya bölüm altında sunulmaktadır.
Fontbonne Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyolojik ve Davranış Bilimleri Bölümü Tek Sağlıkta Bilim Lisans eğitimi vermektedir. (34) Programın müfredatındaki dersler aşağıdaki tabloda yer almaktadır.
| Zorunlu Dersler | |
| Biyoloji Çekirdeği | 18 Kredi |
| Genel Biyoloji 1: Yaşam Çeşitliliği | 4 |
| Genel Biyoloji 2: Hücre Yapısı ve İşlevi | 4 |
| Modelleme ve Deneysel Tasarım | 3 |
| Alan Ekolojisi ve Hayvan Davranışı | 4 |
| Bölüm Değerlendirme | 0 |
| Biyoloji Kıdemli Bitirme | 3 |
| Tek Sağlık Çekirdeği | 8 Kredi |
| Tek Sağlığa Giriş | 3 |
| Tek Sağlık Semineri | 0 |
| Tek Sağlık Araştırma | 1 |
| Koruyucu Hekimlik | 3 |
| Tek Sağlık Araştırma | 1 |
| Ek Zorunlu Dersler | 6 Kredi |
| Hastalık Ekolojisi | 3 |
| Üniversite Cebiri | 4 |
| R-Temelleri | 1 |
| R Kredi(ler)inde Veri Analizi VEYAİstatistiğe Giriş | 3 |
| Seçmeli Dersler (Her kategoride en az iki ders gereklidir.) | |
| Bilim Kategorisi | 6 Kredi |
| Bilim ve Toplum | 3 |
| Sağlık Profesyonelleri için Mikrobiyoloji | 3 |
| Mikrobiyoloji | 3 |
| Evrimsel Biyoloji | 3 |
| İmmünoloji | 3 |
| Nüfus Genetiği | 3 |
| Koruma Biyolojisi | 3 |
| Genel Kimya I Laboratuvar | 4 |
| Çevre Kimyası ve Laboratuvar | 3 |
| İletişim Kategorisi | 6 Kredi |
| Sosyal Adalet için Yazma | 3 |
| Kültürlerarası İletişim | 3 |
| Medya, Teknoloji ve Kültür | 3 |
| Sosyal Medya İletişimi | 3 |
| İkna | 3 |
| Stratejik İletişim İlkeleri ve Etiği | 3 |
| Argümantasyon ve Tartışma | 3 |
| Etik, Kültür ve Politika | 6 Kredi |
| Küreselleşme ve Zorlukları | 3 |
| Kültürel Coğrafya | 3 |
| Modern Dünyayı Şekillendiren Trendler | 3 |
| Sosyal Değişim Yoluyla Liderlik | 3 |
| Çok Kültürlü Deneyimler Performansı | 3 |
| Çevre Etiği | 3 |
| Çağdaş Ahlaki Konular | 3 |
| Psikolojide Tartışmalı Konular | 3 |
| Sosyal ve Ekonomik Adalet | 3 |
| Kadın Çalışmalarına Giriş | 3 |
Birleşik Metodist Kilisesi’ne bağlı Ferrum Koleji (35); Berry College (36) Fontbonne Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyolojik ve Davranış Bilimleri Bölümü (37) Penn State Ziraat Bilimleri Fakültesi; (38) Tek Sağlıkta Yandal Lisans eğitimi vermektedir.
Penn State Ziraat Bilimleri Fakültesi Veterinerlik ve Biyomedikal Bilimler Bölümü Tek Sağlıkta Yandal Lisans Eğitimi Müfredatında yer alan dersler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
| Zorunlu Dersler | 12 Kredi |
| İnsan ve Veteriner Halk Sağlığına Giriş | 3 |
| Bulaşıcı Hastalıkların Epidemiyolojisi | 3 |
| Tek Sağlık | 3 |
| Küresel Tek Sağlıkta Vaka Çalışmaları | 3 |
| Destekleyici Dersler | 9 Kredi |
| Aşağıdakilerden 0-9 kredi seçilmelidir | |
| Uygulamalı Hayvan Refahı | 3 |
| Çeşitlilik ve Sağlık | 3 |
| Moleküler Tıp | 3 |
| Biyoetik ve Tıbbi Beşeri Bilimler Bitirme Kursu | 3 |
| Ekotoksikoloji | 3 |
| Değişen Gıda Sistemleri: Karşılaştırmalı Perspektifler | 3 |
| Tıbbi Entomoloji | 3 |
| Hava Kirliliğinin Karasal Ekosistemlere Etkileri | 3 |
| Çevre Sağlığı ve Güvenliği II | 3 |
| Gıda Mikrobiyolojisi | 3 |
| Koruma Biyolojisi | 3 |
| Ekoloji, Ekonomi ve Toplum | 3 |
| Paleobotanik | 3 |
| Tıbbi Mikrobiyoloji | 3 |
| Sosyal Demografi | 3 |
| Aşağıdakilerden 0-3 kredi seçilmelidir | |
| Hayvan Hastalığı Kontrol Prensipleri | 3 |
| Hayvan Parazitlerinin Biyolojisi | 3 |
| Yaban Hayatı Hastalıkları | 3 |
| Aşağıdakilerden 0-3 kredi seçilmelidir | |
| Bakteriyel Patogenez | 3 |
| Viral Patogenez | 3 |
| Aşağıdakilerden 0-3 kredi seçilmelidir | |
| Toksikolojinin İlkeleri | 3 |
| Çevresel Toksikoloji | 3 |
Sertifika Programları; Tek Sağlık konusunda sertifika eğitimleri, sağlık, veteriner hekimlik, çevre bilimleri veya aralarındaki profesyonellerin veya mezun olanların Tek Sağlık ilkelerini anlamalarını ve uygulama geliştirmelerini sağlayan kısa süreli bir programlardır. Tek Sağlık sertifika programları, uzaktan eğitim veya yüz yüze eğitim şeklinde sunulabilmektedir.
Ross Üniversitesi Veteriner Fakültesi (39) Florida Üniversitesi (40) Ohio Eyalet Üniversitesi Veteriner Fakültesi (41); Murdoch Üniversitesi (42) Auburn Üniversitesi Vahşi Yaşam, Çevre ve Orman Fakültesi. (43) Tek Sağlık Sertifika programı yürütmektedir.
Ross Üniversitesi Veteriner Fakültesi Tek Sağlık Sertifika Program Müfredatında yer alan dersler aşağıdaki tablodadır.
| Giriş | 1 Kredi |
| Tek Sağlık ve Sistem Yaklaşımları | 1 |
| Politika/Planlama Uygulama ve Sosyal Bilimler | 4 Kredi |
| Bilim İletişimi ve Sosyal Yardım | 2 |
| Hayvansal Gıda Güvenliği | 2 |
| Afete Hazırlık | 2 |
| Hayvan Sağlığı Programı Yönetimi | 2 |
| Araştırma/Araştırma Anket Araçları | 5 Kredi |
| Biyoistatistik | 2 |
| Epidemiyoloji | 3 |
| Araştırma Projesi Tasarımı | 2 |
| Gözetim ve Teşhis | 3 |
| Özel Konular | 3 Kredi |
| Koruyucu Hekimlik | 3 |
| Zoonozlar | 3 |
Yaz Kursları; Birçok üniversite ve kuruluş; profesyoneller ve öğrenciler yetiştirmeyi amaçlayan Tek Sağlık odaklı kurslar ve programlar düzenlemektedir. Yüz yüze kurslar ve yaz programları, değerli uygulamalı deneyim, ağ oluşturma fırsatları ve Tek Sağlık ilkelerinin daha derin bir şekilde anlaşılmasını sağlayabilmektedir.
Kopenhag Üniversitesi Sağlık ve Tıp Bilimleri Fakültesi (44) lisans eğitimini tamamlamış olanlara, Ohio Eyalet Üniversitesi (45) ile Kaliforniya Üniversitesi Davis Veterinerlik Okulu Tek Sağlık Enstitüsü (46) öğrenci ve profesyonellere yönelik olarak, Basel Üniversitesi (47) herkese yönelik, Kansas Eyalet Üniversitesi lise son sınıf öğrencileri ve yaşlılara yönelik ücretsiz, kredisiz, çevrimiçi Tek Sağlık Yaz Kursu düzenlemektedir. (48) Bern Üniversitesi Tek Sağlık Lisans ve Yüksek Lisans Yaz Okulu her yıl kurs düzenlemektedir. (49)
Basel Üniversitesi Tek Sağlık Yaz Kursu Programında yer alan konu başlıkları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
| 1. Hafta |
| Tek Sağlığın teorik temelleri |
| Tek Sağlık Nedir? |
| İnsanlar hayvanlarla nasıl ilişki kurar? |
| İnsan – hayvan ilişkisini neler etkiler? |
| İnsan ve veteriner hekimliği birbiriyle nasıl ilişkilidir? |
| One Health neden mantıklı? |
| 2. Hafta |
| Tek Sağlık kantitatif yöntemler |
| Tek Sağlık’ın katma değerini belirlemek |
| İnsanlar ve hayvanlar arasındaki arayüzleri keşfetmek |
| Katma değeri nasıl değerlendiriyoruz? |
| İnsanlar ve hayvanlar arasında bulaşan bulaşıcı hastalıklar nasıl değerlendirilir? |
| Sektörler arası ekonomi nedir? |
| 3. Hafta |
| Tek Sağlık vaka çalışmaları I: Uygulamada Tek Sağlık |
| Kuduz kontrol seçenekleri nasıl değerlendirilir? |
| Kuduz ekonomisinin ilkeleri |
| Refakatçi hayvanlar – sadece refakatçiden daha fazlası |
| Gıdayı insan sağlığına bağlamak |
| İnsanlar, piyasalar, kurumlar ve yasalar; geçim kaynakları için gıda üretimini nasıl şekillendiriyor? |
| 4. Hafta |
| Tek Sağlık kalitatif ve karma yöntemler |
| Tek Sağlıkta sosyo-kültürel yönler |
| Niteliksel yönler nasıl değerlendirilir? |
| Akademisyen olmayanlarla etkileşim kurmak |
| 5. Hafta |
| Tek Sağlık vaka çalışmaları II |
| Tek Sağlık yöntemlerini özetleme ve ilişkilendirme |
| İnsan ve hayvan aşılama kapsamını ölçmek |
| Sağlık ve demografik sürveyans nedir? |
| Sağlık ve demografik sürveyansın insanlara ve onların çiftlik hayvanlarına uyarlanması |
| 6. Hafta |
| Tek Sağlığın Ötesinde: sağlığa ekosistem yaklaşımları ve dersin özeti |
| Tek Sağlığın Ötesinde: Sağlığa ekosistem yaklaşımlarına doğru |
| Eko Sağlık Nedir? |
| Kuduz örneğini ele alarak pozitif yönler konusundaki anlayışın sorgulanması |
| Hedefe ulaşmak – ve ötesi |
Akademik Tek Sağlık Merkezleri; Tek Sağlık yaklaşımıyla ilgili araştırma, eğitim ve sosyal yardım faaliyetlerine odaklanan işbirliğine dayalı disiplinler arası kurumlardır. İnsanlar, hayvanlar ve çevrenin kesiştiği noktada karmaşık sağlık sorunlarını ele almak için önemli platformlar olarak hizmet ederler.
Akademik Tek Sağlık Merkezleri; Hong Kong Şehir Üniversitesi Veterinerlik ve Yaşam Bilimleri Jokey Kulübü Koleji; Uygulamalı Tek Sağlık Araştırma ve Politika Önerileri Merkezi (OHRP), (50) Kanada Saskatchewan Üniversitesi Tek Sağlık Girişimi (51) Washington Üniversitesi Tek Sağlık Araştırma Merkezi; (52) Illinois Üniversitesi Veteriner Fakültesi Tek Sağlık Merkezi (53) Alaska Üniversitesi Fairbanks Tek Sağlık Araştırma Merkezi; (54) Fontbonne Üniversitesi’ndeki Tek Sağlık Merkezi, (55) Kaliforniya Üniversitesi Veteriner Fakültesinde Davis Tek Sağlık Enstitüsü (56) ve Veteriner Fakültesi ile Tarım ve Çevre Bilimleri Fakültesi ortaklığıyla faaliyet gösteren Batı Gıda Güvencesi ve Güvenliği Enstitüsü (57) Washington Eyalet Üniversitesi Veteriner Fakültesi ile Washington Üniversitesi arasındaki bir ortaklık olan Tek Sağlık Ocağı, (58) Hokkaido Üniversitesi, Veteriner Fakültesinde Tek Sağlık Mükemmellik Enstitüsü Programı (59) Calgary Üniversitesi’nde Antimikrobiyal Direnç (AMR) – Tek Sağlık Konsorsiyumu; (60) Galway Üniversitesi, Ryan Enstitüsü, Tek Sağlık Merkezi; (61) Murdoch Üniversitesi Harry Butler Enstitüsündeki Biyogüvenlik ve Tek Sağlık Merkezi (62) dir.
Türkiye’de Tek Sağlık Eğitimi; yukarıda yer alan bilgilere göre değerlendirildiğinde, ülkemizde tek sağlık konusundaki eğitimler yok denecek kadar azdır. ‘Tek Sağlık Dersi’ arama terimi kullanılarak yapılan Google taramasında aşağıdaki bilgilere ulaşılabilmektedir.
- Balıkesir Üniversitesi, Kepsüt Meslek Yüksek Okulu’nda “Tek Sağlık Uygulamaları” adı altında eğitim verilmektedir. (63)
- Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Bitkisel ve Hayvansal Üretim Bölümü Mahmudiye Atçılık Meslek Yüksekokulunda Öğr. Gör. Dr. Cafer YILDIRIM tarafından Tek Sağlık Dersi verilmektedir. (64)
- Namık Kemal Üniversitesi Veteriner Fakültesinde Lisans öğrencilerine seçmeli ders olarak Prof. Dr. Mustafa Necati MUZ tarafından verilen Veteriner Halk Sağlığı ve Parazitoloji dersinin içeriğinde “Tek Tıp Tek Sağlık” konu başlığı olarak yer almaktadır. (65)
- Uludağ Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Tıp Tarihi ve Etik Doktora Programında 2015-2020 yılları arasında U.Ü. Veteriner Fakültesi Veteriner Hekimliği Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Türel ÖZKUL tarafından “Halk Sağlığı Perspektifinden Tek Sağlık Konsepti” seçmeli ders olarak verilmiştir. (66)
- Adnan Menderes Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü Veteriner Gıda Hijyeni ve Teknolojisi Doktora programında “Tek Tıp/Tek Sağlık Konsepti, Veteriner Halk Sağlığı” dersi Dr. Öğr. Üyesi Devrim BEYAZ tarafından zorunlu ders olarak verilmektedir. (67)
- Siirt Üniversitesi Veteriner Fakültesi Ders Bilgi paketinde 7 inci yarıyıl derslerinden, Prof. Dr. Murat GÜLMEZ tarafından verilen “Veteriner Hekimlik Halk Sağlığı” dersinin konu başlıkları arasında “Halk sağlığı ve VHS yapılanmaları- Tek sağlık konsepti” yer almaktadır. (68)
- Kocaeli Üniversitesi seçmeli ders listesinde; Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği Bölümü dersleri arasında Dr. Öğr. Üyesi Rüştü TAŞTAN tarafından verilen Tek Sağlık ve Biyogüvenlik dersi bulunmaktadır. (69) Dersin tanıtım sayfasında, “Tek Sağlık konusuna özel ilgi duyan herkes bu dersi seçebilir.” İfadesi yer almaktadır. (70)
- Ankara Üniversitesi Rektörlüğü ve Sağlık Bilimleri Enstitüsü işbirliği ile 10 Şubat 2023 tarihinde “Lisansüstü Eğitimde Tek Sağlık Çalıştayı” düzenlenmesi planlanmış, ancak deprem nedeniyle ileri bir tarihe ertelenmiştir. (71)
- Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsünde; Tıp, Veteriner, Hemşirelik, Eczacılık, Diş Hekimliği, Fen Fakültelerinin Biyoloji, Kimya, Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümleri lisans mezunları, Mühendislik Fakültelerinin Gıda Mühendisliği ve Çevre Mühendisliği lisans mezunları ve Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü lisans mezunlarının başvurabildiği Tek Sağlık Lisansüstü Programı yürütülmektedir. (72)
Veteriner Hekimler Derneği tarafından 14 Şubat 2014 tarihinde Ankara’da düzenlenen Osman Nuri KOÇTÜRK Veteriner Halk Sağlığı Çalıştayının Sonuç Bildirgesinde “Veteriner Halk Sağlığı, veteriner hekimlik mesleğinin diğer disiplinlerle entegrasyonunda, özellikle insan tıbbı ile TEK SAĞLIK entegrasyonunda çok büyük önemli bir yer tutmaktadır. Ülkemizde kamusal alanda çeşitli bakanlıklarda Veteriner Halk Sağlığı hizmetlerinden kaynaklanan boşluğun doldurulabilmesi ve bu hizmetlerin daha etkin yapılabilmesi için mutlaka veteriner halk sağlığı uzmanlarının yetiştirilmesi ve bu uzmanların kendi disiplinlerinin kurumsallaşması ve geliştirmesi için çaba harcamaları gereklidir. Sağlıkla ilgili disiplinlerin ortak iletişim, ortak eğitim ve ortak çalışmalarının sürdürebileceği Tek Sağlık Platformu oluşturulması gereklidir. Tek Sağlık lisansüstü eğitim programlarının oluşturulması için Florida Üniversitesi Tek Sağlık doktora, master ve sertifika programlarının üzerinde çalışılması önemle vurgulanmıştır. Sağlıkla ilgili karmaşık sorunların daha etkili çözümünde farklı disiplinlerin katkı vereceği Tek Sağlık Sempozyumunun yapılmasının önemli olduğuna karar verilmiştir.” İfadeleri yer almaktadır. (73) Aradan geçen yaklaşık on yıllık süreçte, konuyla ilgili kayda değer bir gelişmeden söz etmek zordur.
Tek Sağlık ilkelerini ele almada etkili olabilmek için hem Veteriner hekimlik öğrencilerinin, hem de veteriner hekimlerin daha iyi eğitim alma ihtiyacı mesleğin proaktif olarak geleceğe hazırlanması gerekmektedir. (74)
Bu çalışmada; dünyadaki ve ülkemizdeki çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafından Tek Sağlık yaklaşımıyla ilgili düzenlenen Lisans, Sertifika, Yüksek Lisans, Doktora programları ile çeşitli Kurslar, Yaz Programları ve Stajlar ile ilgili kısa bilgiler paylaşılmaya çalışılmıştır.
Veteriner Fakülteleri ve meslek örgütlerimizin Tek sağlık yaklaşımıyla disiplinler arası işbirliği, iletişim ve koordinasyon için inisiyatif alması ve ülkemizin ihtiyacı olan eğitim çalışmalarının ivedilikle başlatılması gerekmektedir.
KAYNAKLAR
- https://www.who.int/groups/one-health-high-level-expert-panel
- https://veterinary.rossu.edu/research/one-health-programs
- https://www.woah.org/en/event/90th-general-session-of-the-world-assembly-of-delegates/#ui-id-3
- https://jvme.utpjournals.press/doi/full/10.3138/jvme.0313-0525R
- https://nsfa.umaine.edu/one-health/one-health-nrt/
- https://www.oniris-nantes.fr/etudier-a-oniris/les-masters/master-one-health-emerge
- https://egh.phhp.ufl.edu/education/degree-programs/phd-in-one-health/
- https://research.unimelb.edu.au/study/options/phd-programs/one-health
- https://onehealth.uoguelph.ca/collaborative-specialization-in-one-health/
- https://graduatestudies.uoguelph.ca/programs/onehealth
- https://calendar.uoguelph.ca/graduate-calendar/collaborative-specializations/one-health/
- https://www.vetmed.hokudai.ac.jp/en/veterinarymedicine/
- https://www.schulich.uwo.ca/pathol/gps/research_programs/programs/msc_phd/one_health.html
- https://www.zef.de/project-homepages/one-health/doctoral-researchers-projects.html
- https://www.ed.ac.uk/edinburgh-infectious-diseases/teaching/phd-programmes/one-health-models-disease
- https://www.gla.ac.uk/research/ourresearchenvironment/prs/uofguofedinphdstudentships/onehealth/
- https://www.uaf.edu/onehealth/education/master.php
- https://www.gla.ac.uk/postgraduate/taught/onehealth/
- https://veterinary.rossu.edu/postgraduate/msc-one-health
- https://www.ed.ac.uk/vet/studying/postgraduate/taught-programmes/one-health
- https://coheart.ac.in/pg-diploma-in-one-health
- https://www.uu.nl/en/masters/health-and-environment
- https://www.rvc.ac.uk/study/postgraduate/one-health
- https://cis.unsa.ba/bhs/programi/magistarski/jedinstveno-zdravlje/
- https://deohs.washington.edu/cohr/graduate-certificate-one-health
- https://spmph.edu.vn/vi-VN/bai-viet/thong-bao-tuyen-sinh-chuong-trinh-dao-tao-thac-si-y-te-cong-cong-chuong-trinh-quoc-te-nam-2023/thong-bao-tuyen-sinh-chuong-trinh-dao-tao-thac-si-y-te-cong-cong-chuong-trinh-quoc-te-nam-2023
- https://publichealth.arizona.edu/academics/masters/mph/one-health
- https://publichealth.vt.edu/about/signature-areas/one-health.html
- https://midwestern.edu/academics/degrees-and-programs/master-of-public-health-x61376
- https://cph.osu.edu/prospective-students/mph/veterinary-public-health
- https://vet.tufts.edu/masters-programs/ms-conservation-medicine
- https://www.uab.cat/web/estudiar/official-master-s-degrees/general-information-1096480962610.html?param1=1345694246010
- http://egh.phhp.ufl.edu/degree-programs/masters-programs/mhs-one-health/
- https://www.fontbonne.edu/academics/college-arts-sciences/biological-physical-sciences-division/bachelor-of-science-in-one-health/
- http://catalog.ferrum.edu/preview_program.php?catoi
- http://www.berry.edu/academics/majors/onehealth/
- https://www.fontbonne.edu/academics/college-arts-sciences/biological-physical-sciences-division/one-health-minor/
- https://agsci.psu.edu/academics/undergrade/minors/one-health
- https://veterinary.rossu.edu/postDegree/certificate-in-one-health
- https://egh.phhp.ufl.edu/education/degree-programs/one-health-certificate/
- https://vet.osu.edu/education/Degree-Certificate-global-one-health
- https://www.murdoch.edu.au/course/postgraduate/c1145
- https://sfws.auburn.edu/online-professional-Graduate-certificate-programs/one-health/
- https://healthsciences.ku.dk/education/summercourses/one-health/
- https://oia.osu.edu/units/global-one-health-initiative/training/global-one-health-summer-institute/
- https://rxonehealth.vetmed.ucdavis.edu/
- https://www.futurelearn.com/courses/one-health
- http://olathe.k-state.edu/community/k-12/programs/one-health-summer/index.html
- https://edit.cms.unibe.ch/unibe/portal/microsites/micro_ircoh/content/summer_schools/bachelor_and_master_summer_schools/bachelor_summer_school_2020/scope
- https://www.cityu.edu.hk/ohrp/
- https://research.usask.ca/about/signature-areas-of-research.php
- https://deohs.washington.edu/cohr/
- https://vetmed.illinois.edu/college-organization/center-for-one-health-illinois/
- https://www.uaf.edu/onehealth/
- https://www.fontbonne.edu/academics/college-arts-sciences/biological-physical-sciences-division/center-for-one-health/
- https://ohi.vetmed.ucdavis.edu/
- http://wifss.ucdavis.edu/
- https://vetmed.wsu.edu/departments/veterinary-clinical-sciences/one-health-clinic/
- https://onehealth.vetmed.hokudai.ac.jp/en/
- https://research.ucalgary.ca/amr
- http://www.nuigalway.ie/ryaninstitute/researchcentresandclusters/coh/
- https://www.murdoch.edu.au/research/hbi/our-centres/centre-for-biosecurity-and-one-health
- https://www.ttb.org.tr/kutuphane/covid19-rapor_6/covid19-rapor_6_Part78.pdf
- https://www.ogu.edu.tr/Icerik/Index/3254/tek-saglik
- https://veteriner.nku.edu.tr/dersformincele.php?did=186499
- http://bilgipaketi.uludag.edu.tr/Ders/Index/1006456
- https://akts.adu.edu.tr/programme-detail/5/5466/lecture/22898/
- https://www.siirt.edu.tr/dosya/personel/7donem-vhs-dersi-mof-siirt-202312105933721.docx
- https://ogr.kocaeli.edu.tr/koubs/bologna/Bolumisleri/USD/USDListe.cfm
- http://kshmyo.kocaeli.edu.tr/upload/duyurular//20022008005161e80.pdf
- http://sagbilens.ankara.edu.tr/
- https://akts.hacettepe.edu.tr/program_detay.php?prg_oid=PRGRAM_0000000000000000000010486&birim_kod=3521&programduzey=3&submenuheader=2&durum=0&prg_kod=46827#gnl4
- https://veteriner.org.tr/sites/other/vhd/uploads/yayinlar/calisma-raporu/y3.pdf
- https://link.springer.com/chapter/10.1007/82_2012_259#Sec9