İnsan, hayvan ve zoonotik tüberkülozda Tek Sağlık yaklaşımı
Derneğimiz Yönetim Kurulu Üyesi Evrim ZEREN BIRER, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından 12 Kasım 2026 tarihinde düzenlenen 2026 Küresel Tüberküloz Raporu’nun çevrim içi tanıtım toplantısına katıldı. Toplantıda açıklanan küresel veriler ve raporun Türkiye göstergeleri; ülkemizde insan tüberkülozu, hayvan tüberkülozu ve zoonotik tüberküloza ilişkin mevcut verilerle birlikte değerlendirildiğinde, hastalıkla mücadelede Tek Sağlık yaklaşımının önemi bir kez daha ortaya çıkıyor.
DSÖ’nün Global Tuberculosis Report 2026 raporu, 187 ülke ve bölgeden, dünya nüfusunun ve tüberküloz vakalarının yüzde 99’undan fazlasını temsil eden bildirimlere dayanıyor. Rapor, 2025 yılına ilişkin hastalık yükünü, tanı ve tedavi hizmetlerini, ilaç direncini, korunma çalışmalarını ve 2030 hedeflerine yönelik ilerlemeyi değerlendiriyor.
TÜBERKÜLOZ KÜRESEL ÖLÇEKTE ÖNEMLİ BİR HALK SAĞLIĞI SORUNU OLMAYI SÜRDÜRÜYOR
DSÖ tahminlerine göre 2025 yılında dünyada 10,6 milyon kişi tüberküloza yakalandı, 1,13 milyon kişi hastalık nedeniyle hayatını kaybetti. Vakaların yüzde 88’i, tüberküloz yükünün yüksek olduğu 30 ülkede görüldü. Tüberküloz, tek bir enfeksiyon etkenine bağlı ölümlerin dünyadaki başlıca nedeni olmayı sürdürüyor.
2000–2025 döneminde tüberküloz tedavisi sayesinde yaklaşık 86 milyon ölümün önlendiği tahmin ediliyor. Bu kazanıma rağmen hastalığın önlenmesi, erken tanısı ve tedavisine erişimde önemli açıklar bulunuyor.
2030 HEDEFLERİNE ULAŞMAK İÇİN İLERLEME HIZLANDIRILMALI
DSÖ’nün 2015 yılını başlangıç kabul ederek belirlediği End TB Stratejisi kapsamında 2025 yılı için tüberküloza bağlı ölümlerde yüzde 75, hastalık insidans hızında yüzde 50 azalma hedeflenmişti. 2025 yılı gerçekleşmeleri ise bu hedeflerin gerisinde kaldı:
- Tüberküloza bağlı ölümler 2015 yılına göre yüzde 35 azaldı.
- Tüberküloz insidans hızı 2015 yılına göre yüzde 14 azaldı.
2030 yılı için hedeflenen ölüm sayısında yüzde 90, insidans hızında yüzde 80 azalma düzeyine ulaşılabilmesi için mevcut ilerleme hızının önemli ölçüde artırılması gerekiyor. 2015–2025 döneminde insidans hızı DSÖ Avrupa Bölgesi’nde yüzde 42, Afrika Bölgesi’nde yüzde 30 azalırken Amerika Bölgesi’nde yüzde 13 arttı.
TANI, TEDAVİ VE KORUYUCU HİZMETLERE ERİŞİMDE AÇIKLAR VAR
2025 yılında tüberküloza yakalandığı tahmin edilen 10,6 milyon kişinin 8,4 milyonuna tanı konularak bildirim yapıldı. Yaklaşık 2,2 milyon kişinin tanı alamadığı veya resmî kayıtlara girmediği tahmin ediliyor. DSÖ’nün önerdiği hızlı tanı testlerinin ilk tanı testi olarak kullanım oranı 2025 yılında yüzde 59’a yükselse de 2027 için belirlenen yüzde 100 hedefinin gerisinde.
2025 yılında tüberküloz hastalarıyla aynı hanede yaşayan 3,7 milyon temaslıya ve HIV ile yaşayan 1,5 milyon kişiye koruyucu tedavi verildi. İlaca duyarlı tüberkülozda 2024 yılında tedaviye başlayanların yüzde 90’ında tedavi başarıyla sonuçlandı.
Rifampisine dirençli tüberküloz (RR-TB) bakımından da önemli bir tedavi açığı bulunuyor. 2025 yılında yaklaşık 370 bin kişinin RR-TB’ye yakalandığı, yaklaşık 140 bin kişinin bu nedenle hayatını kaybettiği tahmin ediliyor. Yıl içinde 155.333 kişi tedaviye başladı; bu sayı tahmini olguların yüzde 42’sine karşılık geliyor.
TÜRKİYE’DE İNSAN TÜBERKÜLOZU: İLERLEME VAR, DSÖ’NÜN 2025 HEDEFLERİNE ULAŞILAMADI
DSÖ 2026 raporunun Türkiye verilerine göre 2025 yılında ülkemizde tahmini 10.000 kişi tüberküloza yakalandı. DSÖ’ye bildirilen yeni ve nüks vaka sayısı 8.151 olarak kaydedildi. Türkiye’de tahmini insidans 100.000 kişide 12; dünya genelinde ise 129 olarak hesaplandı.
| Türkiye göstergesi | 2025 değeri |
| Tahmini tüberküloz vaka sayısı | 10.000 (8.500–13.000) |
| Tahmini insidans (100.000 kişide) | 12 (9,7–14) |
| Bildirilen yeni ve nüks vakalar | 8.151 |
| Tahmini tanı ve tedavi kapsamı | %78 |
| Tüberküloza bağlı tahmini ölüm | 380 (350–410) |
| Tahmini rifampisin dirençli vaka | 270 (210–330) |
| Rifampisine duyarlı TB tedavi başarısı (2024 kohortu) | %81 |
Aynı DSÖ veri serisinde 2015–2025 döneminde tahmini insidans 100.000 kişide 21’den 12’ye, yıllık tahmini ölüm sayısı 590’dan 380’e geriledi. Yuvarlanmış değerlerle insidanstaki azalma yaklaşık yüzde 43, ölümlerdeki azalma yaklaşık yüzde 36 oldu. Türkiye’deki düşüş küresel insidans azalmasından daha yüksek olmakla birlikte, DSÖ’nün 2025 için belirlediği yüzde 50 insidans ve yüzde 75 ölüm azalması hedeflerine ulaşılamadı.
Bu göstergeler, Türkiye’de uzun dönemli ilerlemeye rağmen tanı ve tedavi kapsamının, temaslı izleminin ve koruyucu hizmetlerin geliştirilmesine ihtiyaç olduğunu gösteriyor. Tahmini vaka sayısı ile bildirilen vaka sayısı farklı yöntemlerle oluşturulduğundan, aradaki fark doğrudan tanı alamamış kişi sayısı olarak yorumlanmamalıdır.
ZOONOTİK TÜBERKÜLOZ: 2024 YILINDA 87 TÜR DÜZEYİNDE DOĞRULANMIŞ VAKA
İnsan tüberkülozunun tümü zoonotik değildir. İnsanlarda tüberkülozun büyük bölümü Mycobacterium tuberculosis kaynaklıdır. Zoonotik tüberküloz ise başta Mycobacterium bovis, daha az sıklıkla Mycobacterium caprae gibi hayvan kaynaklı etkenlerin insanlarda oluşturduğu hastalıktır. Bulaş; pastörize edilmemiş süt ve süt ürünlerinin tüketilmesi, enfekte hayvanlarla doğrudan temas veya hayvansal aerosollerin solunması yoluyla gerçekleşebilir.
III. Ulusal Tek Sağlık Günleri Sempozyumu’nun bildiri özetleri kitabında, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü araştırmacıları tarafından sunulan çalışmada, Ulusal Tüberküloz Sistemi ve Tüberküloz Laboratuvar Surveyans Ağı kayıtları temel alınarak 2024 yılı zoonotik tüberküloz olguları değerlendirilmiştir. Çalışmada, Türkiye’de bildirilen 9.027 tüberküloz olgusunun 87’sinin (yüzde 1) tür düzeyinde doğrulanmış zoonotik tüberküloz olduğu; bunların 85’inin M. bovis subsp. bovis, ikisinin M. caprae kaynaklı olduğu bildirilmiştir.
Bu sayı, tür düzeyinde doğrulanmış ve bildirilen olguları göstermektedir; zoonotik tüberkülozun gerçek toplum yükünün tamamını yansıttığı kabul edilmemelidir. Zoonotik etkenlerin rutin tanıda tür düzeyinde ayırt edilmemesi, uygun örneklerin alınmaması ve laboratuvar kapasitesindeki sınırlılıklar olguların eksik tanınmasına yol açabilir. Sempozyum bildirisinde de tanı ve sürveyans eksikliklerinin gerçek hastalık yükünü olduğundan düşük gösterebileceği vurgulanmaktadır.
HAYVAN TÜBERKÜLOZU: 2017–2023 DÖNEMİNDE 12.970 ODAK
Hayvan tüberkülozunun Türkiye’deki görünümüne ilişkin önemli bir veri, 9 Kasım 2026’da Epidemiology & Infection dergisinde yayımlanan ve 2017–2023 dönemini kapsayan bilimsel çalışmadan geliyor. Şahin Çakır, Mustafa Yakar ve Francisco Olea-Popelka tarafından yürütülen araştırmada, Tarım ve Orman Bakanlığı kayıtlarından yararlanılarak sığır tüberkülozu odaklarının zamansal ve coğrafi dağılımı incelendi.
Çalışmada, yaklaşık 1,1 milyon sığır işletmesi içinden 2017–2023 döneminde toplam 12.970 sığır tüberkülozu odağı belirlendi. Hastalık nedeniyle 107.929 sığırın şartlı kesime sevk edildiği veya itlaf edildiği; yetiştiricilere yapılan toplam tazminat ödemesinin yaklaşık 1,053 milyar TL olduğu bildirildi.
Epidemiyolojik kaynağı belirlenebilen odaklarda en sık kaydedilen kaynak işletme içindeki latent/subklinik enfeksiyondu (yüzde 57,9). Enfekte hayvan satın alınması yüzde 19,6, yerel meralar yüzde 10,5 oranında bildirildi. Ayrıca odakların yüzde 88,1’inin hayvan pazarlarına 50 kilometre mesafede bulunduğu saptandı. Bu son bulgu, hayvan pazarlarına yakınlık ile odakların coğrafi dağılımı arasındaki ilişkiyi gösterir; tek başına hayvan pazarlarının bulaşın nedeni olduğunu kanıtlamaz.
Araştırma, sığır tüberkülozunun kontrolünde işletme içi enfeksiyonların erken saptanması, hayvan hareketlerinin izlenmesi, sürü testleri, biyogüvenlik ve bölgesel risk temelli sürveyansın önemine işaret ediyor.
İNSAN VE HAYVAN VERİLERİ BİRLİKTE DEĞERLENDİRİLMELİ
Türkiye verileri birlikte ele alındığında üç ayrı ancak birbiriyle ilişkili görünüm ortaya çıkıyor: 2025 yılında insanlarda tahmini 10.000 tüberküloz vakası; 2024 yılında tür düzeyinde doğrulanmış 87 zoonotik tüberküloz olgusu; 2017–2023 döneminde ise sığırlarda 12.970 hastalık odağı. Bu sayılar farklı yıllara, vaka tanımlarına ve ölçüm birimlerine ait olduğundan doğrudan birbirleriyle oranlanamaz veya nedensel ilişki kurmak için kullanılamaz.
Bununla birlikte, hayvanlarda M. bovis ve M. caprae enfeksiyonlarının varlığı ile insanlarda doğrulanmış zoonotik tüberküloz olguları, iki sağlık alanının ortak bir epidemiyolojik çerçevede izlenmesi gerektiğini gösteriyor. İnsanlarda saptanan zoonotik etkenlerin hayvanlardaki odaklarla ilişkilendirilebilmesi için illere ve yıllara göre eşleştirilmiş veriler, hastaların mesleki ve hayvan teması öyküleri, gıda tüketim bilgileri ve insan-hayvan izolatlarının moleküler karşılaştırmaları gereklidir.
Bu nedenle insan tüberkülozu insidansındaki azalma, hayvan tüberkülozu ve zoonotik tüberküloz riskinin de aynı ölçüde azaldığı şeklinde yorumlanmamalıdır. Benzer biçimde, göç ve nüfus hareketliliği gibi etmenlerin etkisi de yalnızca toplam vaka sayılarından hareketle açıklanamaz. Sağlıklı bir değerlendirme için nüfus yapısı, tanı ve bildirim kapasitesi, tarama faaliyetleri, temaslı izlemi, aşılanma ve koruyucu hizmetler birlikte incelenmelidir.
TEK SAĞLIK YAKLAŞIMIYLA MÜCADELE GÜÇLENDİRİLMELİ
Zoonotik tüberkülozun önlenmesi; hayvanlarda etkin hastalık kontrolü ve sürveyans, insanlarda tür düzeyinde doğru laboratuvar tanısı, güvenilir gıda zinciri, süt ve süt ürünlerinde pastörizasyon, hayvan hareketlerinin kontrolü ve insan-hayvan sağlığı hizmetleri arasında zamanında bilgi paylaşımını gerektiriyor.
DSÖ, FAO, Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH) ve Uluslararası Tüberküloz ve Akciğer Hastalıkları Birliği tarafından hazırlanan Zoonotik Tüberküloz Yol Haritası da hastalığın kontrolünde sektörler arası iş birliğini esas alıyor. Türkiye’de insan ve hayvan sağlığı verilerinin ortak değerlendirilmesi, laboratuvarlar arasında etken türü ve moleküler verilerin paylaşılması, riskli meslek gruplarına yönelik bilgilendirme ve gıda güvenliği uygulamalarının güçlendirilmesi önem taşıyor.
Veteriner hekimlik hizmetleri; hayvan tüberkülozunun erken tespiti, sürü sağlığının korunması, hayvan hareketlerinin izlenmesi, kesimhane kontrolleri ve zoonotik bulaşın önlenmesinde temel role sahiptir. Bu nedenle veteriner hekimlik ve halk sağlığı hizmetleri arasında kurumsallaşmış, sürekli ve karşılıklı veri paylaşımına dayalı iş birliği gereklidir.
SONUÇ: TÜBERKÜLOZLA MÜCADELE ORTAK BİR HALK SAĞLIĞI SORUMLULUĞUDUR
DSÖ 2026 Küresel Tüberküloz Raporu, dünyada ve Türkiye’de önemli ilerlemeler kaydedilmesine rağmen 2030 hedeflerine ulaşmak için daha hızlı ve kararlı adımlara ihtiyaç olduğunu ortaya koyuyor. Türkiye’de insan tüberkülozu insidansındaki uzun dönemli düşüş önemli bir kazanımdır. Bununla birlikte, hayvan tüberkülozu odakları ve insanlarda doğrulanmış zoonotik tüberküloz olguları, mücadelenin tek bir sağlık alanıyla sınırlı yürütülemeyeceğini göstermektedir.
Tanı ve bildirim açıklarının kapatılması, ilaç dirençli olguların tedaviye erişiminin artırılması, koruyucu hizmetlerin yaygınlaştırılması, hayvan tüberkülozunun kontrolü, zoonotik etkenlerin tür düzeyinde tanısı ve ortak sürveyans sistemlerinin geliştirilmesi öncelikli çalışma alanları olmalıdır.
Veteriner Halk Sağlığı Derneği olarak, tüberkülozla mücadelenin insan, hayvan ve çevre sağlığını birlikte ele alan; bilimsel kanıta, koruyucu hizmetlere ve sektörler arası iş birliğine dayalı Tek Sağlık yaklaşımıyla güçlendirilmesi gerektiğini vurguluyoruz.
KAYNAKLAR
- World Health Organization. Global tuberculosis report 2026. 12 November 2026. https://www.who.int/publications/i/item/9789240126480
- World Health Organization. Tuberculosis data and country profiles. https://www.who.int/teams/global-tuberculosis-programme/data
- Namlı Bozkurt EN, Yazıcı S. Türkiye’de Zoonotik Tüberkülozun Güncel Durumu ve Tek Sağlık Yaklaşımı. III. Ulusal Tek Sağlık Günleri, Konuşma ve Bildiri Özetleri Kitabı, 26–28 Kasım 2025, s. 16–17. https://www.teksaglik2025.com/document/teksaglikKitap.pdf
- Çakır Ş, Yakar M, Olea-Popelka F. Spatial and temporal distribution of bovine tuberculosis outbreaks in Türkiye between 2017–2023. Epidemiology & Infection. Published online 9 November 2026. https://doi.org/10.1017/S0950268826102374
- WHO, FAO, OIE, The Union. Roadmap for zoonotic tuberculosis. 2017. https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/31f19257-a2f1-4e6f-beb6-d5000bdbd89e/content
- Türkiye insan tüberkülozu 2025 ülke göstergeleri: DSÖ 2026 raporu veri setinden derlenen ve 18 Kasım 2026 tarihli Türkiye veri özeti.
